Jak zabezpieczyć się przed roszczeniami twórcy z tytułu osobistych praw autorskich?

Spis treści:

1. Czym są osobiste prawa autorskie i czy mogę je nabyć wraz z majątkowymi prawami autorskimi?
2. Kiedy twórca może mieć roszczenie z tytułu osobistych praw majątkowych?
3. Czy mogę się zabezpieczyć przed roszczeniami twórcy?

1. Czym są osobiste prawa autorskie?

Prawa autorskie to inaczej ogół praw twórcy do utworu. W polskim systemie prawa wyróżniamy majątkowe i osobiste prawa autorskie.

Autorskie prawa majątkowe nie są dziś przedmiotem naszej analizy, dlatego pokrótce wspomnimy jedynie, że ich przedmiotem są prawa tj. prawo do korzystania z utworu, prawo do wynagrodzenia czy prawo do rozporządzania utworem.

Osobiste prawa autorskie chronią z kolei osobistą więź twórcy z utworem:

• prawo do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;
• nienaruszalność treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;
• prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;
• nadzór nad sposobem korzystania z utworu.

Osobiste prawa autorskie, w przeciwieństwie do majątkowych praw autorskich są niezbywalne i nieograniczone w czasie. Oznacza to, że twórca nie może przenieść swoich praw na inny podmiot ani za pomocą umowy, ani za pomocą testamentu. Ochrona ta nie wygasa nawet po śmierci twórcy- wówczas prawo do egzekwowania osobistych praw autorskich twórcy przysługuje spadkobiercom.

2. Kiedy twórca może mieć roszczenie z tytułu osobistych praw majątkowych?

Osobiste prawa autorskie są sformułowane dość ogólnie, a z racji tego, że są nieprzenoszalne, niewiele osób koncentruje się na nich przy podpisywaniu umów przenoszących prawa majątkowe utworów, co jest niesłuszne i może stać się przyczyną problemów.

Aby zobrazować przykład roszczenia z tytułu osobistych praw autorskich, przywołamy sprawę utworu „Sen o Warszawie” autorstwa Czesława Niemena i Marka Gaszyńskiego. Nie znamy detali tej sprawy i nasze rozważania są jedynie próbą przedstawienia na czym polega ochrona osobistych praw autorskich.

Przed kilkoma laty media obiegła informacja, że wdowa po Czesławie Niemenie nie chce, aby „Sen o Warszawie” był odtwarzany przed meczami Legii Warszawa, który społeczność kibiców klubu traktowała jako pewnego rodzaju hymn. Sama zainteresowania stwierdziła jedynie, że pragnie ustalić zasady korzystania z utworu.

Tak jak wskazaliśmy już powyżej, prawo do korzystania z utworu należy do sfery majątkowych praw autorskich. Aby legalnie odtworzyć piosenkę jak w wyżej wymienionym przykładzie zasadniczo wystarczy uzyskać licencję ZAIKS.

Natomiast, osobistym prawem autorskim jest prawo do rzetelnego wykorzystywania utworu. Okoliczności odtwarzania utworu, wiązanie go z klubem piłkarskim i jego kibicami, których zachowanie często było uważane za kontrowersyjne może zostać uznane właśnie za nierzetelne wykorzystywanie utworu. W takim przypadku, zgodnie z ustawą, małżonka twórcy po jego śmierci może żądać zaniechania takiego działania.

Utworem w rozumieniu polskich przepisów jest również projekt architektoniczny. Projektant ma oczywiście uprawnienia z tytułu prawa budowlanego, które uprawniają go m.in. do nadzoru nad procesem realizowania budowy. Są to jednak uprawnienia, które realizuje w tzw. interesie publicznym. Natomiast, ma też prawo działać w swoim prywatnym interesie, np. w przypadku, gdy projekt został zmieniony przez zamawiającego. Zmiany takie mogą polegać np. na połączeniu pomieszczeń, które w projekcie były odrębne. Projektant może wówczas zwrócić się zaniechanie naruszania integralności projektu, a to może np. wstrzymać prace budowlane, co może wiązać się z dużymi kosztami.

Innym przykładem może być np. wykorzystanie skomponowanej przez twórcę ścieżki dźwiękowej do reklamy, która jest nieetyczna i przez to jej użycie nie podoba się twórcy. W takim przypadku twórca również może żądać zaniechania naruszenia jego prawa do rzetelnego wykorzystania utworu, a wycofanie reklamy w związku z tym roszczeniem może przynieść duże koszty.

Innymi słowy, zawarcie umowy o przeniesienie majątkowych praw autorskich do utworu lub uzyskanie licencji do korzystania z utworu nie zabezpiecza w pełni podmiotów chcących skorzystać w utworu. Co zrobić więc, aby uchronić się przed roszczeniami z tytułu osobistych praw autorskich?

3. Jak mogę się zabezpieczyć przez roszczeniami twórcy?

Tak jak wspominaliśmy już powyżej, osobiste prawa autorskie są nieprzenoszalne, nie można więc ich przenieść w postaci umowy o przeniesienie praw. Jak mówi mec. Anita Poniatowska - Maj, komplementariusz w APM Poniatowska-Maj Kancelaria Prawna sp. k., jedynym rozwiązaniem, które może być skuteczne w ochronie przed dochodzeniem osobistych praw autorskich twórcy jest umowa zobowiązująca twórcę do niewykonywania swoich praw w tym zakresie.

Nie jest to rozwiązanie, które dzięki któremu można zupełnie pozbyć się ryzyka roszczeń ze strony twórcy, natomiast zdecydowanie je ogranicza. W umowie można zawrzeć postanowienia zabezpieczające jej wykonanie tj. jak kara umowna czy odstępne.