Wojna w Ukrainie a kontrakty budowlane

Konstruowanie ofert

Schody zaczynają się obecnie już przy konstruowaniu ofert. Gwałtowny wzrost cen za materiały budowlane czy paliwo sprawiają, że wykonawcy mają duże trudności z dokonaniem adekwatnej kalkulacji kosztów. Przewidzenie bowiem, zwłaszcza w perspektywie kilkumiesięcznej bądź kilkuletniej, jak będą kształtować się ceny jest w tym momencie bardzo trudne, a nieprawidłowe skalkulowanie kosztów może doprowadzić do tego, że po krótkim czasie oferta przestanie być aktualna. Powyższe sprawia, że wzrasta ryzyko, szczególnie po stronie inwestorów, ponieważ jak mówi mec. Anita Poniatowska- Maj, komplementariusz w APM Poniatowska-Maj Kancelaria Prawna sp. k., wykonawcy nie chcą pokrywać kosztów związanych z następstwami zmian gospodarczych.

Wynagrodzenie ryczałtowe

Zmiany na świecie powodują również zmiany w branży, pod znakiem zapytania stoi np. instytucja wynagrodzenia ryczałtowego. Kwestia ta może mieć np. duży wpływ na tę część inwestycji, które realizowane są w ramach postępowań o zamówienie publiczne. Zachodzi bowiem potrzeba skonstruowania nowych rozwiązań dla tego typu stosunków, ponieważ obecne postępowanie polegające głównie na próbie przeczekania sytuacji, w nadziei na jej stabilizacje, może być niewystarczające. Przerzucenie przez zamawiającego odpowiedzialności na wykonawcę, może być zagrożeniem dla samej inwestycji. Koszty po stronie wykonawców mogą bowiem być tak wysokie, że skutkować będą utraceniem przez nich płynności finansowej i doprowadzić ich do upadłości.

Jak wskazuje mec. Wojciech Zabrocki, radca prawny w APM Poniatowska-Maj Kancelaria Prawna sp. k., sposobów na zabezpieczenie jest kilka, jednakże nie każdy może okazać się skuteczny.

Waloryzacja

Po pierwsze, podpisując nową umowy, należy wprowadzić do nich klauzulę waloryzacyjną. Miernik waloryzacyjny może zostać ustalony dobrowolnie przez strony, Do najczęstszych rodzajów klauzul należą np.klauzule waluty czy złota, określające jaką wysokość kwoty do zapłaty w odniesieniu do wartości złota czy określonej waluty w przeliczeniu na polskie złote. W przypadku branży budowlanej należy rozważyć np. miernik określający wartość typowej w danych stosunkach usługi/ wartości robocizny. Niestety, powyższe wskaźniki są podawane z opóźnieniem, co może wiązać się ze stratą po stronie wykonawcy. Ze względu na nieefektywność tego rozwiązania, najbardziej optymalnym rozwiązaniem jest stworzenie odpowiedniego wzoru pozwalającego na adekwatną kalkulację kosztów, najlepiej przez wykwalifikowanego specjalistę.

Jak mówi mec. Anita Poniatowska- Maj pojawia się również postulat związany z waloryzacją sądową, która mogłaby być wykorzystana, gdy w umowie nie zawarto klauzuli waloryzacyjnej. Jednakże, zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami, z żądaniem waloryzacyjnym nie może wystąpić przedsiębiorca, gdy świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem jego przedsiębiorstwa, co praktycznie wyłącza możliwość zastosowania jej w przypadku kontraktów budowlanych. Jest to zdaniem praktyków nieuzasadnione, tym bardziej, że to właśnie przedsiębiorców najszybciej dotykają skutki zmian gospodarczych. Waloryzacja sądowa byłaby, po wprowadzeniu zmian możliwa jedynie w przypadku istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza.

Rebus sic stantibus

Ratunkiem dla wykonawców może być również art. 632 §2 Kodeksu Cywilnego, który stanowi, że jeżeli jednak wskutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą, sąd może podwyższyć ryczałt lub rozwiązać umowę.

Przepis ten był już niejednokrotnie był przedmiotem rozważań sądów, co daje wiele “wskazówek” w zakresie jego stosowania.

Istotna zmiana warunków, o której mowa w przepisie, odnosi się do zdarzeń zewnętrznych, które są niezależne od stron, mają charakter powszechny, a strony nie były stanie obiektywnie przewidzieć takich zdarzeń w dniu zawarcia umowy (wyrok SN I CSK 659/15). Interpretacja ta może być jednak zawodna dla wykonawcy- inwestorzy często argumentują, że wykonawca, jako profesjonalista, również w dziedzinie kosztów, powinien móc przewidzieć np. wzrost cen, jeśli wzrastały już one wcześniej.

Dodatkowo, warto zauważyć, że zgodnie z orzecznictwem, “rażącą stratą” nie jest sama utrata dochodu. Sąd Najwyższy wskazał jednak, że za rażącą stratę nie poczytuje się jedynie takich, które mogłyby zagrażać wykonawcy upadłością, ale również straty transakcyjne, a za nadzwyczajną zmianę stosunków należy uznać taką, która niweczy kalkulację dokonywaną przez wykonawcę z uwzględnieniem zwykłego ryzyka kontraktowego.

Jak wskazuje mec. Anita Poniatowska- Maj, postępowanie o podwyższenie wynagrodzenia jest o tyle skomplikowane, że konieczne może być przedstawienie konkretnych kalkulacji i założeń jakimi kierował się wykonawca, przygotowując ofertę, często posiłkując się pomocą specjalistów w zakresie tworzenia kosztorysów oraz wykazanie związku przyczynowo- skutkowego między danym zdarzeniem, a jego wpływem na wykonanie umowy.

Na podstawie art. 632 Kodeksu Cywilnego, obniżenie wynagrodzenia lub rozwiązanie umowy może nastąpić jedynie sądownie. Co istotne, roszczenie o podwyższenie wynagrodzenia wygasa z chwilą wykonania umowy.

Klauzula siły wyższej

Do umów warto dodawać klauzule dot. siły wyższej, które mogą stanowić powód do ustalenia nowych warunków umowy. Należy jednak pamiętać, że samo zaistnienie zdarzenia mającego charakter siły wyższej, nie daje automatycznie prawa do ustalenia wynagrodzenia w inny sposób. Należy poinformować inwestora o zaistnieniu takiego zdarzenia, a także wskazać związek przyczynowo- skutkowy pomiędzy zdarzeniem a koniecznością zmiany umowy.